พิธีชงชาแบบญี่ปุ่นแท้ ๆ เกี่ยวข้องกับวินัยของคนญี่ปุ่นอย่างไร

พิธีชงชาแบบญี่ปุ่นแท้ ๆ เกี่ยวข้องกับวินัยของคนญี่ปุ่นอย่างไร

จากบล็อกก่อน ๆ หน้านี้ หลาย ๆ คนคงจะรู้กันแล้วว่าชาเขียวญี่ปุ่นแท้ เหมือนหรือแตกต่างจากชาดำ(ชาฝรั่ง)หรือชาอู่หลง(ชาจีน)อย่างไร หรือ Green Tea แตกต่างจาก Matcha อย่างไร แต่ครั้งนี้เราจะมาเจาะลึกพิธีชงชาในแบบญี่ปุ่นแท้ ๆ ว่ามีนัยยะหรือความหมายแฝงอะไรบ้าง ซึ่งในพิธีชงชาของญี่ปุ่นนั้นจะแฝงข้อคิดและปรัชญาต่าง ๆ ไว้อย่างมากมาย ทำให้เราเข้าใจได้เลยว่าที่คนญี่ปุ่นมีวินัยอย่างทุกวันนี้เค้าถูกสอนมาอย่างไร ทำอย่างไร เพื่อนผมเคยเล่าว่าเคยคุยกับคนญี่ปุ่นและถามคนญี่ปุ่นว่า การที่คนญี่ปุ่นนั้นมีวินัยเป็นอย่างมากนั้นเป็นเพราะอะไร คำตอบที่ได้นั้นเรียบง่ายมาก ๆ ก็เพราะตอนเป็นเด็กมีผู้ใหญ่ทำให้ดูน่ะสิ แล้วเราทุกวันนี้หละ เราได้สอนหรือได้ทำอะไรให้เด็ก ๆ ดูไว้บ้าง!!! เมื่อไม่นานมานี้แก๊ปเองได้เข้าอบรมสัมนาเกี่ยวกับ Total Productive Management(Maintenance) หรือที่เรียกกันย่อ ๆ ว่า TPM อาจารย์วิทยากรได้บอกว่า การที่จะให้คน ๆ นึงเปลี่ยนสิ่งที่เคยทำมานานได้นั้น เราไปพูดให้เค้าเปลี่ยน เค้าก็คงไม่เปลี่ยน แต่สิ่งที่จะทำให้เปลี่ยนได้ก็คือ การเปลี่ยนแปลงบรรยากาศโดยรอบให้ต่างไปจากเดิม ถ้าเราอยากให้คนที่ทำงานกับเครื่องจักรดูและเครื่องจักรให้สะอาด แต่กำแพงและพื้นรวมถึงบรรยากาศโดยรอบยังเปื้อนไปด้วยน้ำมัน เค้าก็คงไม่อยากดูแลทำความสะอาดเครื่องจักร ถ้าเราอยากให้เค้าดูและทำความสะอาดเครื่องจักรเราต้องช่วยกันทำบรรยากาศโดยรอบให้สะอาดสดใสเสียก่อน ดังนั้นการเป็นผู้นำในการทำสิ่งต่าง ๆ ด้วยการกระทำมีค่ามากกว่าคำสอนพันคำ พูดให้รู้หรือจะสู้ทำให้เห็น สังคมญี่ปุ่นก็เช่นกัน เค้าทำให้เด็ก ๆ ดูและต่อเนื่องกันมาอย่างยาวนาน บรรยากาศทั้งหมดในญี่ปุ่นมีระเบียบวินัยอยู่ในกรอบ คนที่อยู่นอกกรอบจะถูกมองว่าไม่ดี พิธีชงชาแบบญี่ปุ่นนั้นมีนัยยะหรือแฝงข้อคิดต่าง ๆ ไว้มากมาย ยังได้ถูกสอนกันรุ่นต่อรุ่นไปยังเด็ก ๆ โดยมีการสอนกันในโรงเรียนอีกด้วย

ชาเขียวญี่ปุ่นแท้
พิธีชงชา 茶道(Sadou) หรือ 茶の湯 (Cha no yu) นี้เป็นพิธีการดื่มชาเขียวญี่ปุ่นแท้ที่มีมาตั้งแต่สมัยโบราณ ผู้ให้กำเนิดพิธีชงชาที่เป็นแบบแผนอย่างในปัจจุบันนั้นคือ ท่าน เซ็นโนะริคิว (Sen no rikyu) ปรัชญาหรือหัวใจหลักในพิธีชงชาซึ่งมาจากลัทธิเซนซึ่งประกอบไปด้วย
1.和(wa) หมายถึง ความสงบ สันติ
2.敬(kei) หมายถึง ความเคารพให้เกียรติซึ่งกันและกัน
3.清(sei) หมายถึง ความสะอาด บริสุทธิ์
4.寂(jakku) หมายถึง ความเงียบสงบ

ขั้นตอนพิธีชงชาแบบญี่ปุ่นแท้ ๆ
1.เจ้าของบ้านนั่งชมสวนซึ่งอยู่หน้าห้องชงชาเพื่อสงบจิตใจและทำสมาธิก่อนที่จะถึงเวลาของพิธีชงชา ตามหลักปรัชญาสงบ สันติเป็นหนึ่งเดียวกับธรรมชาติ
2.ทุกคนเข้าห้องพิธีชงชา ผ่านทางเข้าที่เป็นสี่เหลี่ยมเล็ก ๆ เป็นเหมือนการบ่งบอกความเท่าเทียมกันผ่านการก้มลอดช่องทางเข้าห้องพิธีชงชา
3.ภายในห้องพิธีชงชา จะใช้เสื่อทาทามิ มีช่องเล็ก ๆ สำหรับกาต้มน้ำ และประดับไปด้วยภาพวาดญี่ปุ่น หรือต้นไม้เล็ก  ๆ แสดงถึงความเรียบง่าย ให้ผู้มาเยือนได้พินิจถึงปรัชญาและได้ชื่นชมในความสวยงาม
4.ผู้มาเยือนจะนั่งอยู่ตรงข้ามผู้ชงชาหรือที่เรียกว่า ฮันโต และเลือกหยิบขนมโดยใช้ไม้ที่เรียกว่า โยจิ วางลงบนกระดาษที่ใช้รองขนม เรียกว่า ไคชิ และรับประทานให้หมดก่อนที่ชาจะเสิร์ฟ โดยฮันโตจะเริ่มต้มน้ำในกาน้ำร้อน
5.ฮันโตจะนำไม้ไผ่ซึ่งเป็นช้อนขนาดเล็ก (chashaku)ตักชาเขียวญี่ปุ่นแท้ หรือมัทฉะ ใส่ลงในถ้วยชา ใส่น้ำร้อนอุณหภูมิ 70-80 องศา ถ้ามากกว่านี้จะทำให้ชาขาดซึ่งกลิ่นหอม แล้วคนให้ชาละลายและแตกฟองเป็นจังหวะด้วย ชะเซน (chasen) และนำชาที่ชงเสร็จแล้ววางไว้หน้าผู้มาเยือน
6.ผู้มาเยือนหรือแขกยกถ้วยชาด้วยมือขวาวางไว้บนมือซ้าย หมุนถ้วยชาเข้าหาตัวเพื่อพินิจความสวยงามของถ้วยชา และเป็นการให้เกียรติเจ้าของบ้านในการจิบชาคนละด้านกัน เมื่อดื่มเสร็จแล้วให้มือเช็ดขอบถ้วยชา และใช้ไคชิหรือกระดาษรองขนมในการเช็ดมือ

ไร่บุญรอด

จะเห็นได้ว่าในพิธีชงชานั้นจะเต็มไปด้วยการให้เกียรติซึ่งกันและกัน และให้เห็นอกเห็นใจซึ่งกันละกัน ซึ่งคนญึ่ปุ่นเวลาจะทำอะไรจะนึกถึงผู้อื่นเสมอ ๆ ทำให้เค้าไม่กล่าที่จะทำผิดหรือทำสิ่งที่นอกเหนือจากระเบียบปฏิบัติเพราะจะทำให้ผู้อื่นเดือดร้อน ในประเทศไทยเวลาเราสอนหรือสอบใบขับขี่จะมีคำสอนที่บอกกันว่า “ขับรถห้ามประมาท” แต่ในการสอบใบขับขี่ของคนญี่ปุ่นจะมีคำสอนที่ยึดกันมาก ๆ เลยคือ “ความปลอดภัยของผู้อื่นคือความปลอดภัยของเรา” คือถ้าเราขับรถให้ทุก ๆ คนปลอดภัย เมื่อเราไปเดินบนท้องถนน หรือสัญจรด้วยจักรยานเราก็จะปลอดภัย เปรียบเทียบได้กับปรัชญาหรือนัยยะต่าง ๆ ในพิธีชงชาชาเขียวญี่ปุ่นแท้ที่ให้เกียรติและเห็นอกเห็นใจผู้อื่นเสมอ ๆ จึงไม่แปลกใจเลยที่คนญี่ปุ่นจะมีระเบียบและวินัยอย่างที่เราเห็นกันในทุกวันนี้